Tatrzański Park Narodowy

Tatry Wysokie i Tatrzański Park Narodowy

Najwyższą i najsłynniejszą częścią tatrzańskiego łańcucha górskiego są Tatry Wysokie z najwyższym szczytem - Gerlachem (Gerlachovský štít), który wznosi się na wysokość 2655 m n.p.m. Są to jedyne na Słowacji i w Polsce góry o charakterze alpejskim. Rozciągają się na stosunkowo niewielkim obszarze, ze swoją granią długości zaledwie 26 km i z 32 dolinami należą do najmniejszych wysokich gór świata. Swe ostre, graniaste, rzeźbione w skałach kształty zawdzięczają Tatry Wysokie zlodowaceniom.

Tatrzański Park Narodowy leży w południowej części Polski, w województwie małopolskim, na granicy ze Słowacją. Park Narodowy utworzony został w 1954 roku na obszarze 21556 ha. Aktualna jego powierzchnia wynosi 21164 ha, z czego 15191 ha to lasy, a 5660 ha to głównie zbiorowiska wysokogórskich hal i turni. Grunty rolne (169 ha) i wody (209 ha) zajmują 1,8% powierzchni parku. Ochroną ścisłą objęto 11514 ha z czego 6149 ha to ekosystemy leśne.

Potrzebę ochrony Tatr dostrzeżono już w końcu XIX wieku. W roku 1925 podjęto pierwsze próby utworzenia parku narodowego w Tatrach wspólnie ze Słowacją. Na terenie należącym do lasów państwowych park formalnie utworzono w 1937 r. Po II wojnie światowej w roku 1947 powołano odrębną jednostkę administracyjną Park Tatrzański. Tatrzański Park Narodowy powołano rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 30 września 1954 roku. W roku 1993 TPN i TANAP (Tatransky Narodni Park po stronie słowackiej) UNESCO uznało za rezerwat biosfery, międzynarodowy obszar o światowym znaczeniu.

Przepisy Parku Narodowego

Na obszarze TANAP-u zwiedzający mogą poruszać się tylko po drogach publicznych i znakowanych szlakach turystycznych (ZST), przy uwzględnieniu czasowych i przestrzennych ograniczeń (np. sezonowe zamknięcia szlaków). Wycieczki poza siecią ZST można podejmować tylko pod kierunkiem przewodników górskich, którzy mają oficjalne zezwolenie na taką działalność.

Wspinaczek wysokogórskich mogą dokonywać tylko zorganizowani taternicy w ustalonych miejscach, według szczegółowych warunków, z którymi powinni się zaznajomić. Umożliwiają to związki taternickie i Tatrzańska Służba Ratownicza TANAP-u. ,/p>

Narciarstwo jest dozwolone jedynie na wyznaczonych trasach i zboczach, oraz na ZST w czasie ich otwarcia, przy czym na ZST pierwszeństwo mają piesi.

Rowerów używać można tylko na drogach publicznych i trasach rowerowych, oznakowanych w terenie i na mapach turystycznych.

Loty na spadochronach i paralotniach dozwolone są tylko w wyznaczonych obszarach.

Biwakowanie i parkowanie samochodów dopuszczone jest jedynie na przeznaczonych do tego celu i oznakowanych miejscach (campingach i parkingach). Nie wolno nocować \"na dziko\" w przyrodzie ani na drogach czy parkingach. Poruszanie się pojazdami silnikowymi i rowerami poza siecią dróg publicznych jest zabronione. Zakaz ten nie odnosi się do pojazdów Lasów Państwowych TANAP-u i innych pojazdów, odpowiednio oznakowanych, wykonujących niezbędne zadania służbowe.

Naturalne środowisko Parku jest chronione jako całość. Zatem nie jest dozwolone zrywanie, uszkadzanie i niszczenie roślin, krzewów i drzew.

Zabronione jest chwytanie, zabijanie i zbieranie zwierząt we wszystkich stadiach rozwojowych, zakłócanie ich rytmów życiowych przez hałasowanie, fotografowanie poza ZST, rzucanie kamieniami, dokarmianie, itp. Wprowadzanie i hodowanie psów poza osadami, oprócz służbowych psów LP TANAP-u, nie jest dozwolone.

Zabrania się zanieczyszczania środowiska przez wyrzucanie odpadków, mycie samochodów, wymianę olejów, hałasowanie, rozniecanie ognisk poza wyznaczonymi miejscami, kąpanie się w stawach i potokach, przemieszczanie kamieni, układanie z nich kopców i osłon.

Zwiedzający mają obowiązek stosować się do poleceń odpowiednich pracowników (Straż Leśna, Straż Ochrony Przyrody, Tatrzańska Służba Ratownicza). Nieprzestrzeganie powyższego jest karane zgodnie z odnośnymi przepisami.

Geologia i geomorfologia

Park obejmuje najmłodsze, najwyższe i jedyne w Polsce góry typu alpejskiego, które charakteryzują się urozmaiconą rzeźbą terenu z różnicą wzniesień do 1700 m. Obecny wygląd Tatry zawdzięczają głównie zlodowaceniu w plejstocenie. W okresie ostatnich 500 - 10 tys. lat powstawały tam i znikały lodowce.

Najwyższym szczytem polskiej części Tatr i parku są Rysy (2499 m n.p.m.). Tatry Wysokie zbudowane są ze skał krystalicznych. Krajobraz ich cechują charakterystyczne formy polodowcowe ostre szczyty i granie oraz liczne kotły zajęte w większości przez jeziora. Tatry Zachodnie budują skały krystaliczne i osadowe. Krajobraz ich składa się m.in. z licznych malowniczych dolin z ostańcowymi formami skalnymi.

Na terenie parku w Tatrach znajduje się ok. 650 jaskiń, z których najdłuższym i najgłębszym jest system jaskiń Wielka Śnieżna - Wielka Litworowa (długość korytarzy 18000 m, głębokość 814 m). Dla ruchu turystycznego udostępnionych jest 6 jaskiń.

Wody

Na terenie parku występują liczne potoki oraz ok. 30 jezior zwanych \"stawami\". Są one ważnym walorem krajobrazowym Tatr Wysokich. Największymi tatrzańskimi stawami są Morskie Oko (34,9 ha oraz 50,8 m głębokości) i Wielki Staw Polski (34,4 ha oraz 79,3 m głęb.). Jeziora tatrzańskie odznaczają się bardzo ubogim życiem biologicznym oraz niezwykłą przezroczystością wody. Długość największych potoków przekracza 20 km.

Występujące wodospady i wywierzyska, które jak np. Wodogrzmoty Mickiewicza są jedną z atrakcji parku. Największym wodospadem jest Wielka Siklawa (70 m).

Zwierzęta Tatrzańskiego Parku Narodowego

Rozmieszczenie gatunków zwierząt na obszarze TANAP-u warunkowane jest względami geograficznymi, klimatycznymi, występowaniem roślinności i działalnością człowieka. Żyją tu gatunki typowe także dla innych obszarów górskich Europy. W Tatrach występuje 8 gatunków płazów, 3 gatunki gadów, 115 gatunków ptaków i 42 gatunki ssaków.

Do endemicznie tatrzańskich gatunków należy kozica (Rupricapra rupricapra tatrica), nornik śnieżny (Microtus nivalis) i ryjówka górska (Sorex alpinus). Typowe ptaki górskich lasów to między innymi: dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus), orzechówka (Nuciphraga caryocatactes), sowa włochata (Aegolius funerus) i drozd obrożny (Turdus torquatus). Z gryzoni spotkać można smużkę (Sicista betulina).

Tatrzańskie lasy zamieszkują typowe gatunki karpackiej fauny, takie jak jeleń (Cervus elaphus), sarna (Capreolus capreolus), dzik (Sus scrofa) i wielkie drapieżniki - niedźwiedź (Ursus arctos), wilk (Canis lupus), ryś (Lynx lynx). Zwierzęta te spotyka się głównie latem wysoko nad górną granicą lasu aż do piętra subalpejskiego i alpejskiego.

Z leśnych kuraków spotkamy tutaj głuszca (Tetrao urogallus), cietrzewia (Tetrao tetrix) i jarząbka (Bonasia bonasia). Z ptaków drapieżnych pojawiają się orzeł przedni (Aquila chrysaetos), myszołów (Buteo buteo), jastrząb (Accipiter gentilis), sokół pustułka (Falco tinnunculus). Sowy reprezentują między innnymi puchacz (Bubo bubo) i sóweczka (Glaucidium passerinum) - największa i najmniejsza z sów występujących na Słowacji i w Polsce. Z licznych gatunków ptaków śpiewających występują: zięba (Fringilla coelebs), gil (Pyrrhula pyrrhula), sójka (Garrulus glandarius), wiele gatunków sikor i inne.

Z ptaków na najwyższych obszarach można zaobserwować płochacza halnego (Prunella collaris), świergotka drzewnego (Anthus trivialis) i rzadkiego pomurnika (Tichodroma muraria). Przestrzeń powietrza nad graniami Tatr najczęściej biorą w posiadanie orzeł przedni i kruk (Corvus corax). Kruk obecnie należy do często spotykanych gatunków, podczas gdy na obszarze TANAP-u żyje zaledwie kilka par orłów.

W pobliżu górskich strumieni żyją: pluszcz (Cinclus cinclus), pliszka górska i siwa (Motacilla cirenea i alba), bocian czarny (Ciconia nigra), bocian biały (Ciconia ciconia) i rzadko spotykana wydra (Lutra lutra). Szczególnie na Szczyrbskim Jeziorze i Popradzkim Stawie w ostatnich latach licznie występuje kaczka krzyżówka (Anas platyrhynchos).

Najwyższe obszary, głównie subalpejskie i alpejskie piętro roślinności, zamieszkują charakterystyczne dla Tatr kozica i świstak (Marmota marmota latirostius). Ich liczebność w ostatnim okresie ciągle spada. W TANAP-ie znajduje się około 300 sztuk kozic i najwyżej 900 sztuk świstaków. Jest to stan krytyczny, wymagający zwiększonej ostrożności i ochrony.

Kozica (Rupicapra rupicapra tatrica), symbol Tatrzańskiego Parku Narodowego, zamieszkuje Tatry Zachodnie, Wysokie i Bielskie. Dorosłe osobniki tej górskiej antylopy mają 75-85 cm długości, 70-90 cm wzrostu, osiągają wagę 24-36 kg. Samice są nieco mniejsze. Dymorfizm płciowy nie jest wyraźny, obie płcie mają haczykowato zagięte rogi. Długa sierść przydaje zwierzętom mocnego wyglądu. Obszarem ich pochodzenia są Alpy, Pireneje, Apeniny i Kaukaz, a na Słowacji - Tatry Wysokie. Żyją na wysokości 150 - 4750 m n.p.m., w Europie tylko na wysoko położonych obszarach. Najaktywniejsze są o poranku i wieczorem. Okres rui przypada na listopad i grudzień. Pojedyncze młode rodzą się w maju i czerwcu. Dorosłe samce wiodą samotny żywot, podczas gdy samice i młode gromadzą się w małe stada. Czasem polują na nie rysie lub wilki.

Dla rytmu dziennego pożywiania się i odchowu młodych poważnym zakłóceniem jest pasienie trzody i niekontrolowany ruch turystyczny. Kozica jest chronionym, wymierającym gatunkiem, który można ocalić tylko poprzez kontrolowanie ruchu turystycznego i ochronę środowiska, w którym zwierzęta te żyją. Pomimo całorocznej ochrony, ilość kozic w TANAP-ie nigdy nie osiąga pięciuset sztuk, lecz wciąż spada.

Na terytorium TANAP-u grasują nieliczne stada wilków (Canis lupus). Wilk jest głównym drapieżnikiem atakującym duże zwierzęta kopytne, takie jak jeleń. Zamieszkują w Tatrach cały rok i tu też przychodzą na świat młode.

Ryś (Lynx lynx) jest największym kotem żyjącym w TANAP-ie, aktywnym drapieżnikiem atakującym zarówno jelenie, jak i kozice.

Jeleń szlachetny (Cervus elaphus) jest najliczniejszym z dużych kopytnych żyjących w TANAP-ie.

Dzik (Sus scrofa) jest zwierzęciem często spotykanym zarówno w Tatrach, jak i w całych Karpatach.

Myszołów (Buteo buteo) jest stałym mieszkańcem subalpejskiego piętra gór. Jest najliczniejszym spośród ptaków drapieżnych Słowacji. Często dzieli swój obszar życiowy z orlikiem.

Żmija zygzakowata (Vipera berus) jest jadowitym, najczęściej występującym w TANAP-ie wężem.

Roślinność

Flora Tatr Wysokich jest typowa dla gór i regionów alpejskich. Gatunki rzadkie, podobnie jak i te, które przystosowały się do lokalnych warunków, występują razem z częściej spotykanymi roślinami.

W Tatrach żyje około 900 gatunków alg, 1000 gatunków porostów i 1300 gatunków roślin, z których około czterdzieści nie występuje nigdzie indziej (endemity). Wiele z nich znajduje się na liście gatunków zagrożonych. Niektóre z roślin górskich są reliktami z okresu zlodowacenia.

O charakterze flory tatrzańskiej decydują specyficzne warunki geologiczne, klimat i wysokość. Okres wegetacyjny, mimo iż jest krótki, wygląda bardzo efektownie. Wraz ze wzrostem wysokości spada temperatura i skraca się okres wegetacyjny. Obszar Tatr Wysokich został podzielony według wysokości na kilka stref roślinności:

Piętro podgórskie sięga do wysokości 900 m nad poziomem morza i stanowi ochronną otulinę Parku Narodowego.

Piętro górskie tworzą lasy iglaste na wysokości 900-1550 m.

Piętro subalpejskie lub strefa drzew karłowatych zaczyna się ponad górną granicą lasów na wysokości 1550 m n.p.m. i rozciąga się do 1850 m. Porasta ją kosodrzewina, która pomaga zatrzymać znaczną ilość wody w glebie, co zapobiega powodziom.

Piętro alpejskie to obszar alpejskich łąk i niskich krzewów, w przybliżeniu na wysokości 1850-2300 m n.p.m.

Piętro subniwalne (strefa tundry, strefa alpejska bezdrzewna) rozciąga się do najwyższych poziomów poniżej linii śniegu, na wysokości 2300-2655 m nad poziomem morza. Roślinność składa się głównie z porostów i ponad 130 roślin naczyniowych. 40 z nich rośnie także na wysokości powyżej 2600 m.

Kultura materialna

Kultura materialna Tatr jest równie ważnym jak przyroda elementem Tatrzańskiego Parku Narodowego. Charakteryzuje się ona swoistą odrębnością i jest szeroko kultywowana. Do najcenniejszych składników kultury górali tatrzańskich należą: gwara, stroje i zwyczaje. O przeszłości zaś świadczą wspaniałe gawędy, liczne szałasy, kapliczki i kościółki. Na przełomie XIX i XX wieku wykształcił się na tym terenie odrębny tatrzański styl architektoniczny.

Zagrożenia i turystyka

Tatry w przeszłości były silnie eksploatowane. Latem na polanach i halach wypasane były liczne stada owiec, kóz i krów. Nadmierne wypasy spowodowały obniżenie górnej granicy lasu oraz zapoczątkowały procesy erozyjne. W okresie XVII-XIX wieku działały liczne kopalnie i huty, które potrzebowały ogromnych ilości drewna. Na przełomie XIX i XX wieku rozwinęła się turystyka, a błędna gospodarka leśna doprowadziła do powstania sztucznych monokultur świerkowych na siedliskach lasów bukowych i jodłowych. W ostatnich latach zanieczyszczenie powietrza i kwaśne opady zagrażają lasom i ekosystemom wodnym TPN. Zagrożeniem dla przyrody parku są też kłusownictwo, inwestycje sportowe i turystyczne oraz rozwijające się gospodarczo Zakopane.

Tatrzański Park Narodowy obejmując zaledwie 0,07% pow. Polski jest odwiedzany przez ok. 3 mln turystów rocznie, co stanowi ok. 8% mieszkańców kraju. Bogata infrastruktura parku (liczne szlaki turystyczne, schroniska itp.) z trudem wytrzymuje ogromną rzeszę turystów. Z uwagi na wysokie walory przyrodnicze oraz duże zainteresowanie odwiedzających wprowadzono opłaty za wstęp na teren parku. Dlatego nasza wyprawa odbyła się zimą.

Pogoda i Ubiór

Latem temperatury do około 25 C. Wysoko w górach jest znacznie chłodniej. Najbardziej deszczowe miesiące to lipiec i sierpień, i dlatego te miesiące odradzamy jako termin pobytu w Tatrach.Znacznie lepiej wyjechać w okresie maja, czerwca, września do połowy października, to okresy " murowanej" dobrej pogody. W maju, wrześniu, październiku należy mieć ze sobą raki. Zimą temperatury około - 10C choć zdarzają się duże mrozy i inwersje. Duże opady śniegu szczególnie od stycznia do końca marca. Zimowa odzież potrzebna przez cały rok! ( czapki, rękawiczki mogą się przydać nawet latem ). Jeżeli chodzi o zimowe miesiące polecamy luty i marzec, ponieważ w grudniu i styczniu może być mało śniegu i dzień jest tak krótki, że trudno zrobić jakąś większą wędrówkę.

Gdzie spać jak zwiedzać

Jeżeli chcemy zwiedzać Tatrzański Park Narodowy najlepiej nocować w jednym z licznych schronisk górskich znajdujących się na terenie Parku. Schronisko należy wybrać w rejonie Tatr który akurat chcemy eksplorować a noclegi rezerwować przynajmniej z kilutygodniowym wyprzedzeniem, a latem i w okresie światecznym nawet kilka miesięcy wcześniej.

Szlaki generalnie są utwardzone kamieniami ( mało błota) i bardzo dobrze oznaczone. W szczycie sezonu należy liczyć się z " korkami " w miejscach szczególnie trudnych, a to oznacza przestoje. Należy zwrócić uwagę że niektóre szlaki są naprawdę trudne ,a szlak na Orlą Perć należy do jednego z najtrudniejszych znakowanych szlaków turystycznych w całej Europie!. Dlatego należy mierzyć siły na zamiary.

Baza noclegowa jest bardzo dobrze rozwinięta, zarówno duże hotele i ośrodki wypoczynkowe jak i tysiące kwater prywatnych u górali. Więcej informacji w tekście Tatrzańska Przestroga

Jak dojechać

Węzłem kolejowym i drogowym dla Zakopanego jest Kraków. Z Krakowa można dostać się sławetną "zakopianką" albo koleją. Koleją do Zakopanego można dostać się w zasadzie z każdego z większych polskich miast. Więcej informacji na temat dojazdów w tekście Tatrzańska Przestroga.

Rafał Król